»Ilisimatuut ukiorpassuarni siulleq nassaariniarsimavaat«

DNA atorlugu ilisimatusarnerit takutippaat qimmit ukiut 15.800 matuma siornaguulli pioreersimasut inunnut atalluinnarsimasut sukkasuumillu isorartoorsuarmut siammarsimallutik. 

Qimmeq amaqquneersuuvoq kingullermillu sermersuaqarnerata naalerneraniilli inunnit nujuillisarneqarsimalluni. Tamannali qanoq, sooq qanorpiarlu pisimanersoq ilisimatuut suli naluaat.

Ilisimasat suli amigaateqarput qimmimik amaqqumut qasertumut Canis lupusimut qimmip sananeqaatimigut qaniginerpaasaanut atassusiinissamut. 

Ilisimatusaatini nutaani marlunni ilisimatuut qimmip pinngornera pillugu apeqqutit akiniarneranni annertuumik qanillisimapput, taamaalilluta qimmip oqaluttuassartaanik ilisimasaqarnerulerluta.

– Iliismatusarnerit marluk uissuumminarluinnarlutillu annertupput, DNA-nik ilisimatooq Mikkel Sinding Videnskab.dk-mut ilisimatusaatinik atuarsimasoq oqarpoq.

Ilisimatusaatit aappaani qimminit assigiinngitsunit 216-nit amaqqunillu Europap nunavittaanut siammarsimasunit ukiut 14.000-iniit 8.000-ineersunit itarnisanit DNA misissorneqarput. 

Paasissutissat atorneqartut ima annertutigipput Mikkel Sindingip eqqoriarlugu »tamanna akisusimassaqisoq«.

Ilisimatusaatip aappaani ilisimatuut tutsuiginartumik qimmit utoqqaanersaat nassaaraa, ilisimatuut ilisimasaattut. Qimmimit saarngit ukiunik 15.800-nik pisoqaassusillit. 

Siusinnerusukkut nunarsuarmi qimmitut utoqqaanerpaatut ilisimaneqartumit ukiunik tusindilikkaannik pisoqaaneq. Sananeqaatimigut ullumikkut Europami qimmerpassuarnut attuumavoq – ilaatigut qimmimut schæferimut.

– Tassani pingaarluinnartoq nassaaraat. Ilisimatut ukiorpassuarni qimmit siullersaat ujarsimavaat, Mikkel Sinding Københavnip ilisimatusarfiani adjunktitut lektoriusoq Pinngortitaleriffimmilu ilisimatooq oqarpoq.

Qimmit siullersaat atorlugu ilisimatuut paasiniarsinnaavaat kingullermik sermersuaqarnerata nalaani susoqarsimanersoq qimmeq inunnit nuannarineqalermalli inullu peqatigalugu nunarsuup sinneranut siammarluni.

Kangiani qiterlermi Europamilu »qimmeqalernera«

Ilisimatusaatit marluk tulluariipput, Mikkel Sinding isumaqarpoq. Tyrkiami qimmit pisoqaanersaat DNA-migut ilisimatusaatini allani qimminut allanut 200 sinneqartunut itsarnisanut attuumassuteqarput. 

Taakku atorlugit paasivaa qimmeq itsarsuarli siammarluareersimasoq. Assersuuteqarpoq tigussaasumik qimmit utoqqaanersaat pillugu ilisimatusaammi. Matumani qimmeq Tuluit Nunaanneersoq pineqarpoq ukiunik 14.300-nik pisoqaassusilik taamaalillunilu qimmit ilisimasatta pisoqaanersaasa aappaat. 

Naak isorartussutsit annertugaluartut – 3.000 kilometerit – qimmit marluk sananeqaatimikkut imminnut qaninnerupput ilisimatusaataasartuni allani qimminiit.

– Naak Europami tamarmi Tyrkiamilu inuit piffissami tassani kulturikkut arlalinneerlutillu sananeqaatimikkut assigiinngikkaluartut ima isikkoqarpoq qimmit inuiaqatigiinni taakkunani inuunermut ilaasimasutut isikkoqarput, Ian Barnes, Natural History Museumimili allaaserisaqaqataallunilu ilisimatusaqataasimasoq oqarpoq.

Ilisimatuut isumaqarput ujaraannarnik sakkoqarfiup nalaani qimmit imminnut qaninnerusimasut inunnit assigiinngisitaartuniit taamanernisaniit – kangiani qiterlermeersuniit Europap avannaakitaaneersuniit. 

Ima isikkoqarpoq qimmeq inuiaqatigiinni piniarnermik katersinermillu inuussuteqartuni qitiusumik inissisimasimassasoq, ilisimatuut isumaqarput.

Mikkel Sinding isumaqataalluinnarpoq.

- Piffissap sivikitsup ingerlanerani qimmerpassuaqalersimavoq. Ima sukkatigisumik suli imminnut ilaqutariillutik.

Genominik misissuinerup amaqqunut apeqqut paasiuminaannerulersippaa

Qimmeq tassaavoq amaroq nujuillisagaq. Ilisimatuut tamanna qularinngilluinnarpaat. Qimmit amaqqullu assigiinnerat aamma ersareqaaq. 

Qimmilli amaqqullu DNA-mikkut annertuumik assigiinngissuteqarput, Mikkel Sinding oqaluttuarpoq. Ima assigiinngitsigaat takujuminaalluni qanga amaroq sananeqaatimigut qimmimut sangusimanersoq.

– Ullumikkulli misissukkavut atorlugit qimmit ullutsinnilu amaqqut sananeqaatimikkut ukiut 30.000 matuma siornagut avissaarput, taamaattumillu amaqqut nujuartat siuaassaat piffissap taassuma iluani nassaassaavoq, Mikkel Sinding oqarpoq.

Imaanngilaq sumi arlaani ukiunik 30.000-inik pisoqaassusseqartuni qimmit saarngi nassaarineqartariaqartut. Imaappoq qimmimut siullermut sangunertut ittumik amaqqut sananeqaatimikkut allamut sangusimasut, Mikkel Sinding oqaluttuarpoq.

Ilisimatusaatini nutaani taakkunani marlunni genominik misissuinermi qimmit amaqqullu siusunnerusumiit ersarinnerusumik immikkoortinneqarsinnaalersimapput. 

Paasissutissallu taama annertutiginerisigut ilisimatuunut allanut ajornannginnerulerpoq assinganik iliussallutik qimmit amaqqullu geniisa imminnut atanerannik ujaasinerminni, Mikkel Sinding oqaluttuarpoq.

– Siusinnerusukkut paasissutissanik saqqummiunneqarsimasunik kisimiillutik tutsuiginartorsuunngitsunik iluarsaassisimapput.

Tupaallannarporli Tyrkiami itsarli qimmeq qanittumik Europami qimmerpassuarnut qanittuunera amaqqunit ukiut 16.000 matuma siornarniittuniit. 

Itsaq amaqqup qimmit kingoqqiffiata nassaariniarnera uani ilisimatusaammi qaninnerulinngilaq.

Taamaattumik Mikkel Sindingip eqqoriarpaa tamanna immaqa amaqquni ilisimanngisatsinni nassaarineqarsinnaassasoq. 

Amaqqumi immikkoortumi sumiiffimmi mikinerusumiittumi amaqqunillu allanit ajattugaasumi, kiisami paasisaqarfiusinnaagaluartumi.

Sooq qimmeq sumi tamaaniippa?

Mikkel Sindingip inuit qimmeqalernerat innermik pilersitsisinnaanermut assersuuppaa. Allanngorneq inuiaqatigiinni piniartuni katerssartunilu annertusimassaqaaq. 

Naak qimmeq pingaarutilimmik inissisimagaluartoq suleqataasa suli paasiuminaatsippaat sooq qimmeq taama nuannarineqartigilersimanersoq sukkasuumillu Europami siammarluni kingornalu nunarsuup sinneranut. 

Ilisimatusaatinit ilisimatuut ilaasa qimmeq kalerrisaarisinnaanermut pingaarutilimmut attuumatippaat. Ingammik kingullermik sermersuaqarfiup nalaani, uumasut kiisortut nujuartat angalaarneranni. Nassuiaalli tamanna tutsuiginanngilaq, Mikkel Sinding naapertorlugu.

– Kingullermik sermersuaqarnerata nalaani qimmimik sillimasoqarneq pitsaasimassaaq. Inuilli sivisoorsuarmik taamatut sillimasariaqarsimapput, DNA-nik misissuisoq oqarpoq.

Uppernarpianngilaq kingullermik sermersuaqarnerata nalaani kalerrisaarisoqarsinnaaneranik annertunermik pisariaqartitsisoqarsimanissaa. 

Mikkel Sinding naapertorlugu immaqa akissutissaasinnaavoq kalerrisaarisinnaaneq, piniarneq inuiaqatigiinnilu immikkuullarissumik inissisimaneq taputartuullugit nassuiaataasinnnaapput.

– Tyrkiami qimmeq ilineqartarsimasutut isikkoqarpoq. Imaassimassaaq pingaarutilipilussuusimasoq, oqarpoq.

Inuiaqatigiit piniartut katersisartullu qimmit pillugit oqalualaaqarput.

Pingaaruteqarsimassajunnarsivorlu qimmeq – amerlaqisugut ilisimasatsitut – ilaqutariinnit nuannarineqarsimanera asanarneralu. Apeqqulli suli akineqanngilaq.