Qanga arfanniartarneq ukiut tusindilikkaat qaangiuttut arfiveqassutsimut ulorianartorsiortitsivoq

Arfanniap arfivik (Balaena mysticetus) pisaanit pitsaanerpaaq.

Arferujussuaq 100 tonsit angullugit oqimaassuseqarsinnaasoq kigaatsumik naluttarpoq, toqunneqaraangamilu arferni allanit amerlanernisuut kivineq ajorluni.

Akerlianilli arfiviup orsua issoqisoq puttaqutitupajaaq atorsinnaavoq. Orsuamiuna pinerullugu qanga taama annertutigisumik arfanniartoqartartoq. Orsua uuliamut aatinneqartarpoq akisoqaluni nunarsuullu ilarujussuani nioqqutissaalluni piumaneqartupilussuaq, ingammik qullernut ikummatissatut. Tamanna peqqutigalugu arfivik ukiuni 400 sinneqartuni ima annertutigisumik piniagaavoq, 1920-ikkunni nungungajassimallutik.

Tamatuma kingunitsiaa eqqissisimatitaalerpoq, ullumikkullu amerlisimapput, qangali piniapilunneqarsimanerat kingunerluppoq, arferup siunissaa ulorianartorsiortinneqalersimalluni. Tamanna ilisimatusaammi annertuumi nutaami ilisimatuussutsikkut atuagassiami Cellimi saqqummeqqammertumi takutinneqarpoq.

- Allaaseraarput arfiviup kinguaassiorsinnaassutsimi ilarujussua annaasimagaa, tamannalu ajorsiartuinnartussatut isikkoqarluni, Eline Lorenzen, Københavnip ilisimatusarfiani Globe Institutimi pinngortitalerinermi molekylæriusumi ilisimatooq ilisimatusaammilu pingaarnertut allaaserinnittoq Videnskab.gl-imut oqarpoq.

- Naatsumik oqaatigalugu arfivik silaannaap allanngoriartorneranut, nappaatinut aarlerinartunullu allanut siunissami malussajanerujussuussaaq.

Allaaserisat piffinnut tunngasut immikkuullarissut

Arferit saarngi angigaluaqalutik nassaariuminaapput. Arferit toqusut saarngi nalinginnaasumik immap naqqanut kivisarput, aalisakkanik tappiorannartunillu nerineqarlutik. Ilisimatusaammili nutaami ilisimatuut arfiviup saarnginik itsarnisanik immikkuullarissunik misissuisinnaasimapput, ukiulerlugit ukiut 11.000-it kingullit ingerlaneraneersunik. Saarngi taamaallaat arfiviup siulii pillugit oqaluttuaannanngillat aammali uumasorsuit maannakkut siunissamilu qanoq innerannik annertuumik oqaluttuarlutik. Saanerpassuit 1980-ikkunni 1990-ikkunnilu ujarassiuunit katersorneqarsimapput Eline Lorenzenimut allaasereqataanullu nalaatsornerinnakkut pisimallutik.

- 2017-immi ilisimatuussutsikkut ataatsimeersuarnermi takkutinngitsoorsimasoq taarserlugu peqataavunga, tassani suleqatiga nalinginnaq oqaloqatigilerlugu, oqarporlu arfiviup saarnginik hunnorujulikkaanik Canadap issittortaani katersaqartoq, Eline Lorenzen oqarpoq.

- Tupangaarama aatsaannarpunga pissarsiarisariaqarpakkalu!

Sivitsunngitsoq saanernik taamaattunik peqartoq tusagaqarpoq – aamma arfivinnit – Norgep avannarpasinnersaani Svalbardimi katersorneqarsimasunik.

- Tassanngaannaq piffissalersuilluni katersanik imminnut atanngitsunik marlunnik arfivimmut tunngasunik peqaleriasaarpoq, Atlantikup kippasissortaaneersunik. Periarfissaq qanoq annertutigigami? Tupinnaannarluinnarpoq! Ilisimatooq oqarpoq.

Ilisimatusaammi nutaami ilisimatuut sutigut tamatigut saarngit misissorpaat. Tamarmik kulstof 14 atorlugu pisoqaassusilerneqarput, isotopillu atorlugit misissuinerit nutaaliaasut takutippaat arferit ataasiakkaat sumi uumasuusimanersut, sunik nerisaqarsimanersut, taamanikkullu pinngortitarsuaq qanoq isikkoqarsimanersoq.

Ilisimatuut misissorsimavaattaaq arferit genii saanerni fossil DNA atorlugu, inernerilu ullumikkut arfivinnit uumasuusunit kinguaassanut assersuullugit.

Ataatsimut isigalugu ilisimatusarneq marlunnik pingaarnernik oqaluttuassartaqarpoq:

Killilersuut navianartoq

Tamannalu qanoq kinguneqarpa?

- Imaappoq inuit arfernik taakkuninnga piniapilunnerat annertoorujussuarmik kinguneqarpoq ukiuni tusindilikkaani aggersuni sunniuteqartuartussaq, Eline Lorenzen oqarpoq.

Inunnit taama annertutigisumik sunnerneqanngikkallarami arfiviup amerlanerit anigorsinnaagaluarpai.

- Misissuinitta takutippaa ukiuni kingullerni 11.000-ini arfiviup silaannaap allanngupiloortarneri anigorsimagai, taamanikkut agguaqatigiissillugu kiassuseq ullumikkornit 2-3 gradenik qaffasinnerugallarmat, ilisimatooq oqarpoq.

- Ajornartorsiuteqartorsuunani aniguisimarpasippoq, amerlassutsimikkummi, siammarsimanermikkut imaluunniit sananeqaatimikkut tamatiguussutsikkut annerusumik kinguariartoqarsimanngilaq.

Taamaattorli inuussutissarsiutigalugu arfanniarnikkut ukiup 1540 missaani annertusisumi ikileriarput. Oqaluttuarisaanikkut allattukkat tunngavigalugit arfanniat umiarsuaataanit allattaaviit malillugit amerlasuupilussuupput. Svalbardip eqqaani amerlassusaat – pisortatigoortumik Kalaallit Nunaata tunuatut-Svalbard-Barentip imartaatut ilisimaneqartut – uumasut 52.000-it missaanniit 200 missaannaanniilerput.

- Ikileriarnerat genetiskimik paasissutissani takusinnaasatsinnut naapertuuppoq. Ingasalluinnarpoq, Elina Lorentzen oqarpoq.

Kippasinnerusumukaraanni Canadap Kalaallit Nunaatalu kitaani amerlassusaat 18.500 missaanniit 6.000-inut ikileriarpoq.

Taamatut ineriartorneq kinguaassiorsinnaassusaannik killiliivoq, tamannalu arfivimmut annertuumik sunniuteqarnerluppoq.

- Amerlassutsimikkut taama annertutigisumik ikileriartoqarneratigut kinguaassiorsinnaanikkut tamatiguussusaat aamma annikillerujussuarpoq kinguaariinnut ikittunut, Eline Lorenzen oqarpoq.

- Kinguaariippassuilli uumasarneranni ineriartortarpoq sulilu annerpaaffissaminiinnani, arfanniarnerup taamaatinneqarneraniit kinguaariit sisamat tallimaannaat ingerlasimammata.

Genetigut tamatiguussuseq tassaavoq kingornuttakkami genit dna-llu ataatsimoortut tamarmik katinnerat, uumasut atorsinnaasaat ataavartumik avatangiisit allanngorarnerannut, nappaatinut silaannaallu allanngorneranut naleqqussarniarnerminni. Arfivimmut tunngatillugu ataatsimoortut taakku annikinnerujussuanngorsimapput.

- Schweizimiut savianut ukusartumut assersuussinnaavat: Genetigut tamatiguussuseq annertunerujartortillugu Schweizimiut saviani atortut amerliartortarput, Eline Lorenzen oqarpoq.

- Ullumikkut arfivik siusinnerusumiit Schweizimiut savianiit ikinnerujussuarnik sakkussaqarpoq.

»State of the art« – qaffasinnerpaaq

- Ilisimatusaataavoq soqutiginartupilussuaq, Aarhusip ilisimatusarfiani uumassusilerinermut ingerlatsivimmi ilisimatooq Michael Møller Hansen oqarpoq.

Tassani genitigut assigiinngisitaarneq ilisimatusaatigaa taassumalu uumasut amerlassusaannut sunniutaa, uumasoqatigiillu naleqqussarsinnaallutillu uummaniallaqqinnerat. Ilisimatusaammi nutaami peqataanngilaq, Videnskab.dk-mili tamanna atuarsimallugu.

- Ilisimatusarnikkut periutsikkullu tamanna qaffasinnerpaajuvoq, ilisimatooq oqarpoq.

- Periutsit pitsaanerpaat nutaaliaanerpaallu taputartuunneqarput uppernassuseqarluartumillu takutillugu arfivik ukiuni kingullerni 11.000-ini silaannaap allanngoriartorneranut avatangiisinilu pissutsinut allanut sunnertiasorsuusimanngitsoq. Sunniuteqarnerpaasutuaavoq arfanniarneq.

Matumanilu kinguneri sivisoorsuarmik atasussaapput.

- Arfiviup genetigut tamatiguussuseq annaajartornerussavaa kinguaariit takkuttussat uumaneranni, pissutigalugu siusinnerusukkut arfernit allanit ikinnerujussuugamik. Kinguaariit ataatsit inuuneranni tamatiguussuseq annaaneqartassaaq, annikinnerujussuanngorluni patajaallinissaminut, Michael Møller Hansen oqarpoq.

Ilisimatusaammi nutaami siumut naatsorsuinerit ukiumut 3500-mut ingerlapput. Genetigut kinguariartorneq suli taamaateqqajanngilaq.

- Genetigut allanngorarnerup aaqqikkiartornera ukiunik 10.000-inik sivisusseseqartarpoq, Eline Lorenzen oqarpoq arfivinnullu ilungersunarsinnaasoq ataaseq tikkuarlugu.

- Oqaluttuarisaanerup ingerlanerani arfeq taanna kissatikkiartornermut naleqqussartarsimavoq, ukiunili qulikkaani tamanna ajornarnerulersinnaavoq, oqarpoq.

Arferit arfannianit pisarineqartut amerlanersaat arferit uumaffianni kujasinnerusumeersuusarput.

- Arferit kujasinnerusumeersut kissatsinnermut naleqqussarsimapput, avannarpasinnerusut taamatut pisariaqartitsinatik, Eline Lorenzen oqarpoq.

- Ullumikkut arferit kujasinnerusumiittut kinguaassiorsinnaanerannut atortussat annaaneqarluinnarsimapput, tamannalu uumasut naleqqussarnissaminnut periarfissaannik sanngiinnerulersitsivoq.